CHIA SẺ KINH NGHIỆM TỰ DẠY VĂN CHO HỌC SINH CẤP 1 (tiếp)

TS. DIÊU LAN PHƯƠNG
 
     Văn miêu tả và văn kể chuyện là hai trong nhiều nội dung quan trọng học sinh cần học ở cấp 1. Ở bài đăng trước, Học văn vui vẻ đã giới thiệu bài chia sẻ của cô Diêu Lan Phương về kinh nghiệm tự dạy văn miêu tả cho học sinh cấp 1. Ở bài này, chúng tôi tiếp tục đăng bài chia sẻ kinh nghiệm tự dạy văn kể chuyện cho các con. Mời quý vị phụ huynh cùng đọc. 


III. VĂN KỂ CHUYỆN
 

    Cách đây mấy năm, mình đọc một bài báo có nhan đề “Nếu muốn thành công – hãy dạy con bạn cách kể chuyện”. Rõ ràng kỹ năng kể chuyện rất quan trọng đối với kỹ năng giao tiếp, chia sẻ, thuyết trình. Roland Bathes từng nói: Tự sự có mặt ở khắp mọi nơi. Tự sự là cuộc sống. Chính vì vậy mà ngành Tự sự học rất phát triển trong những thập kỷ gần đây. Hiện nay ở cấp tiểu học, và cả những năm đầu cấp 2, chúng ta vẫn dạy văn kể chuyện, tuy nhiên điểm hạn chế là chủ yếu chỉ dạy văn viết, mà không dạy kể chuyện bằng lời nói (văn nói) – mà cái này, đương nhiên rất quan trọng.






     Để trẻ con có thể kể được chuyện, có mấy lưu ý thế này:
     1. Kể chuyện (Tự sự) có 3 vấn đề (3 câu hỏi lớn):
          - Kể về ai (nhân vật);
          - Kể về cái gì (cốt truyện);
          - Kể như thế nào (lời nói, ngôn ngữ, tình cảm…).

     Kể về ai (nghĩa là chọn 1 nhân vật – 1 người, 1 sự vật, 1 con vật…)
    Trong một câu chuyện thường có nhân vật chính và nhân vật phụ. Việc xác định nhân vật sẽ quyết định đến ngôi kể và diễn biến câu chuyện xoay quanh các nhân vật. Thông thường các đề văn của các bạn cấp 1 (ở trường) thì đã cho sẵn kể về ai rồi, cơ bản không phải lựa chọn nữa. Tuy nhiên, theo quan sát của mình, bọn trẻ thường có thiên hướng thích kể những câu chuyện về động vật, hoặc những câu chuyện do mình tưởng tượng ra, và chúng thích cái gì đó độc đáo, hài hước. Vì vậy, ở nhà các bố mẹ có thể giúp con rèn luyện kể chuyện dựa theo sở thích của các bạn ấy. Đặc biệt, các bạn nhỏ rất thích đóng vai, ví dụ như Nếu em là cái thước kẻ, em hãy kể về chuyến hành trình của mình; nếu em là con chim, con bướm, nếu em là một cái cây… Đúng như Roland Bathes nói “tự sự là cuộc sống” – bất cứ sự vật nào trong tự nhiên và cuộc sống đều có những câu chuyện của mình và hãy giúp con mở rộng thế giới, thâm nhập vào các thế giới khác mình – như thế, hành trình tìm kiếm của mình sẽ rất thú vị.

     Kể về cái gì: nghĩa là cốt truyện (mình nói thế chứ bọn trẻ con thường chưa hiểu từ “cốt truyện” đâu).
    Ở đây sẽ có các chi tiết, tình huống, sự kiện, hành động. Cũng như trên, trẻ con thường thích những câu chuyện do chúng tưởng tượng ra hơn là những câu chuyện thật (hoặc là chuyện thật nhưng thay vì con người bằng Thỏ, Rùa, Gấu…). Lưu ý một bài văn hay một câu chuyện kể bao giờ cũng có mục tiêu – nghĩa là để khái quát nên một điều gì đó. Cái này cần định hướng dần dần và có thể chỉ nhuần nhuyễn khi lên đến cấp 3, còn ở cấp 1 miễn là con kể được một câu chuyện có nhân vật, có hành động, sự kiện, chi tiết, rút ra được ý nghĩa cơ bản và khá sinh động là tốt rồi. Trong một bài văn kể chuyện thông thường cũng không nên ôm đồm quá, liệt kê tất cả các chi tiết, sự kiện, mà chỉ nên kể vài chi tiết, sự kiện chọn lọc và nên giúp con định hình từ đầu.
     Trong văn kể chuyện các tình huống hấp dẫn, bất ngờ cũng rất quan trọng. Từ tình tiết đó có thể làm thay đổi hoàn toàn diễn biến câu chuyện. Có một kiểu bài mình và các cô ở CLB Ngôn Ngữ Và EQ thường cho học sinh làm là: Sáng tạo một câu chuyện cổ tích. Các con thực sự làm được những điều vượt ra ngoài sức tưởng tượng của mình. Học sinh lý giải “Sự tích Cầu Vồng” đó là món quà của Mưa dành cho Chim Non để chuộc lỗi vì trong ngày đầu tiên của cuộc đời - Chim Non tập bay lại có Mưa. Mưa vẫn phải hoàn thành nhiệm vụ của mình và sau đó, đã kết những vệt sáng lấp lánh để tặng cho Chim Non như một lời xin lỗi. Hay câu chuyện “Vì sao Cá Voi to” đó là cuộc hành trình của một chú cá nhỏ xíu nhờ cứu con Long Vương đã được hóa phép chu du khắp thiên hạ. Ở đó, chú gặp con voi và không ngừng thắc mắc tại sao voi to vậy mà mình thì quá nhỏ. Long Vương thấy vậy đã làm phép để chú cũng to khỏe như voi…
     Theo quan sát của mình, thông thường bố mẹ hay kể chuyện cho con, con hay kể chuyện thì khi viết con cũng dễ dàng hơn. Ở nhà mình bình thường trước khi đi ngủ sẽ có thời gian cùng nhau đọc sách, nhưng có lúc chỉ đọc 1-2 cuốn rồi mình kể chuyện cho con nghe. Những câu chuyện thì do mình bịa ra – chủ yếu là về bạn Thỏ, bạn Gấu, bạn A, B, C gì đó (đa số là các con vật hoặc cây cối) – tuy nhiên các câu chuyện này đều liên quan đến thói quen sinh hoạt, tật xấu… của con mình, rồi kết truyện là bạn A, B, C… sau khi bị mẹ mắng, sau khi bị… thì tự hứa là mai sẽ không thế nữa… Các con mình thích những câu chuyện thường nhật và có gì đó buồn cười. Và có thể vì thế, khi bạn lớp 3 nhà mình kể chuyện (thỉnh thoảng nàng mới thích – viết để đọc cho em nghe) thì nàng chỉ viết trong 5 – 10 phút là đã được 1 mẩu ngăn ngắn khoảng 1 trang giấy.

     Kể như thế nào: Có nhân vật, cốt truyện rồi thì rõ ràng phải kể làm sao cho sinh động, hấp dẫn, người đọc, người nghe có thể nắm bắt được:
         - Phải có thời gian và địa điểm.
        - Bài văn nên có nhiều động từ và tính từ, nhiều liên tưởng, so sánh – dùng các biện pháp tu từ. Việc viết câu văn thế nào cho hay, cho đúng là cả một vấn đề lớn không chỉ đối với học sinh tiểu học và đến cả sinh viên đại học cũng phải quan tâm (có lẽ, chưa bao giờ sinh viên viết câu sai nhiều như bây giờ - điều ấy chắc chắn do giáo dục mà nên).
     Đương nhiên, việc viết văn hay là quan trọng đối với mọi loại văn. Trong đó việc mở rộng vốn từ là điều cần phải tăng cường cho học sinh tiểu học (Các bạn tiểu học lại ít khi viết sai câu, cơ mà càng lớn thì lại càng sai nhiều, thế mới lạ).
     - Tình cảm, cảm xúc rõ ràng. Có thể nói, bài văn/câu chuyện con kể cần phải chuyển tải được “tình cảm, thái độ” của con; hoặc là cảm xúc mà con muốn hướng đến. Nghĩa là khi con muốn viết một câu chuyện cười, thì đọc xong người khác thấy buồn cười; khi con muốn viết một câu chuyện cảm động, đọc xong người khác thấy cảm động. Như thế là bài văn thành công.
     - Bài kể chuyện thành công, không chỉ là đầy đủ Mở bài, thân bài, kết luận như sách dạy, mà quan trọng nhất, nó phải sinh động, hấp dẫn, khiến người đọc người nghe tin là thật và chuyển tải được ý nghĩa nào đó.

     2. Ngoài những điều trên, đương nhiên, với kể chuyện, thì trí tưởng tượng, liên tưởng, trải nghiệm thực tế, đọc sách là những điều cần thiết để tạo nên “chất liệu” cho bài văn kể chuyện, đúng như câu thành ngữ nói “có bột mới gột nên hồ”.

     Qua bài chia sẻ rất cụ thể này của cô Diêu Lan Phương, chắc chắn quý vị phụ huynh sẽ hiểu hơn về văn kể chuyện để có thể đồng hành cùng con.