CHIA SẺ KINH NGHIỆM TỰ DẠY VĂN CHO HỌC SINH CẤP 1

TS. DIÊU LAN PHƯƠNG
     
     Hiện nay việc đồng hành cùng con học văn và giúp con phát triển ngôn ngữ được rất nhiều bố mẹ quan tâm. Tuy nhiên không phải bố mẹ nào cũng có kinh nghiệm và phương pháp đúng đắn để hỗ trợ con.  
    Dưới đây Học văn vui vẻ xin được chia sẻ kinh nghiệm tự dạy Văn cho học sinh cấp 1 của cô Diêu Lan Phương để các bố mẹ có thêm phương pháp giúp các con yêu thích và học tốt môn Văn hơn.






I. NHỮNG LƯU Ý CHUNG

    1. Việc giao tiếp, chia sẻ cùng con rất quan trọng, bố mẹ hãy dành thời gian để trò chuyện cùng con mỗi ngày. Hỏi han con về việc học tập, trường lớp, thầy cô, bạn bè và những câu chuyện xảy ra xung quanh con. Đây cũng là cách bố mẹ tập cho con thói quen quan sát cuộc sống. Một bạn nhỏ biết quan sát tốt sẽ có nhiều kiến thức để viết tốt. 
    2. Đọc sách là kỹ năng quan trọng nhất của việc học tập suốt đời. Bởi vậy bố mẹ nên rèn thói quen đọc sách cho con.
    3. Sử dụng từ điển Tiếng Việt. Lĩnh vực nào cũng có từ điển và thói quen sử dụng nó rất quan trọng cho việc tự học. Các con còn nhỏ có thể sử dụng cuốn Từ điển Tiếng Việt dùng cho học sinh; tuy nhiên, ở nhà, chúng ta nên có một cuốn Đại từ điển Tiếng Việt để tiện cho việc tra cứu. (Nên mua cuốn Từ điển Tiếng Việt của Trung tâm từ điển học – Viện Ngôn ngữ, chủ biên Hoàng Phê).
    3. Ở cấp 1, tập làm văn của các con cơ bản chỉ có miêu tả và kể chuyện. Chúng ta không cần quá nóng vội kỳ vọng ngay từ những năm đầu cấp trẻ sẽ viết tốt, nói tốt ngay. Ngôn ngữ là hiện thực trực tiếp của tư duy, ngôn ngữ chỉ trở nên sâu sắc và thuyết phục khi được bắt nguồn từ nội lực, từ cảm xúc và trí tuệ đích thực bên trong. Vì vậy, các con cần có trải nghiệm, có vốn sống, có cảm xúc…thì các con mới có thể viết và nói tốt. Điều này cần có thời gian bằng năm bằng tháng, không phải ngày một ngày hai. Vì vậy, thói quen quan sát, trải nghiệm thực tế, phương pháp học tập và chiếm lĩnh tri thức, tư duy chủ động, sáng tạo, có thể tự viết, tự nghĩ, tự học, tự nhận thức và niềm say mê là những điều rất quan trọng để con có thể phát triển bền vững, lâu dài.
    4. Lớp 1, nhiệm vụ chính của bố mẹ là hỗ trợ con để con có thể đọc thông viết thạo, làm nền tảng tốt cho việc phát triển học môn Văn sau này. Từ lớp 2, lớp 3, hãy tập cho con sử dụng Bản đồ tư duy. Việc này thật ra không khó, các bố mẹ có thể tra google hoặc mua 1 cuốn sách Sơ đồ tư duy của Tony Buzan về đọc là có thể dạy con. Tuy nhiên, để tạo thành kỹ năng và thói quen tư duy mạch lạc, các con cần phải được sử dụng nhiều và rèn khả năng đọc hiểu, phát hiện và nắm bắt những vấn đề cốt lõi.






II. VĂN MIÊU TẢ
    1. Tư duy của trẻ cấp 1 là trực quan - cụ thể và độ tập trung trung bình (thậm chí có người cho là tối đa) là 30 phút; nghĩa là quá thời gian ấy, chúng ta nên thay đổi hoạt động.
    Tư duy trực quan - cụ thể, nên khi tả cái gì các con cần có hình ảnh – cần phải được cảm nhận trực tiếp (nghĩa là nhìn thấy, sờ thấy, ngửi thấy…). Nhớ có lần mình dạy trẻ con tả mưa, cơ mà trời không mưa, hỏi các bạn mưa thế nào, bạn thì bảo “con ngồi trong ô tô không biết mưa thế nào”, bạn thì bảo con chưa bao giờ ra mưa… mình liền vào nhà tắm lấy một chậu nước to đặt giữa lớp học, bắt đầu lấy tay vốc nước lên rồi để cho nước rơi xuống giả làm mưa rơi. Lúc ấy mới hỏi và dạy các con hạt mưa rơi xuống thế nào, tạo nên những bong bóng nước ra sao, có tiếng gì… và sau đó giúp các con liên tưởng, so sánh. Lúc này các con mới có cứ liệu để có thể nghĩ đến bầu trời màu gì, sấm sét ra sao, mưa to mưa nhỏ thế nào… Và, có thế các con mới viết được bài một cách dễ dàng. Cho nên ở CLB mình, dù chỉ là dạy học, nhưng “đạo cụ” gì cũng có. Và việc các cô đến buổi dạy với các loại rau trên tay, với hoa lá… là điều rất bình thường. Bởi vì ví như khi tả vườn rau (mà đang chưa có vườn rau trước mặt) thì phải có các loại rau để các con sờ thấy, nhìn thấy, hình dung, liên tưởng… Và thú thật cả khi có vườn rau trước mặt, các bạn nhỏ ấy có lúc vẫn phải cầm một nhánh rau trên tay thì viết mới dễ dàng. Tóm lại, nếu đã cách xa với sự vật – phải nhớ lại, thì đã là một bước khác của quá trình tư duy – sự vật đã trở thành biểu tượng trừu tượng; mà tư duy trừu tượng – khái quát thì thường về sau mới phát triển. Cũng sẽ có một vài trường hợp ngoại lệ, tuy nhiên đây là điều phổ biến.
    2. Nếu ở nhà các con thấy khó khăn khi viết, bố mẹ nên khuyến khích con vẽ lại trước. Nếu con đang học lớp 3, lớp 4, bố mẹ có thể khuyến khích con vẽ theo kiểu bản đồ tư duy, sau đó dựa vào bản vẽ để viết lại. Không phải ngẫu nhiên mà ở độ tuổi nhỏ, có lúc những buổi học – đặc biệt là các buổi đọc truyện, đọc thơ, bài tập của các con chỉ là vẽ lại. Bởi vì lúc các con vẽ chính là lúc các con đang “cụ thể hóa” một sự vật, một ý nghĩ trừu tượng (một bước của tư duy hẳn hoi). Bố mẹ có thể áp dụng cách này ở nhà để rèn việc đọc hiểu và phát triển tư duy cho con. Vì vẽ lại hoàn toàn không phải là cách nghịch linh tinh đâu ạ, đó là một cách hình dung thế giới, và trẻ con thì đa số rất thích vẽ.
    3. Một bài văn miêu tả mà liệt kê hết tất cả mọi thứ đương nhiên sẽ không hay. Hãy khuyến khích con chọn một vài chi tiết để “đặc tả”, ví dụ như tả một người bạn thì bạn ấy có gì ấn tượng nhất – hãy miêu tả điểm ấy nhiều nhất.
    4. Tôn trọng sự KHÁC BIỆT. Chúng ta nên khuyến khích các bạn nhỏ tạo nên những điều khác biệt bằng chính những trải nghiệm thực tế của mình. Các con còn nhỏ, khi định hướng làm văn miêu tả, thay vì những dàn bài đầy lý thuyết, một bản đồ tư duy đơn giản sẽ là cách ghi nhớ nhanh và hiệu quả hơn dành cho các con. Một bản đồ tư duy đầy màu sắc và hình ảnh trực quan sẽ giúp các bạn ấy có cảm hứng sáng tạo và đôi khi chỉ cần lần lượt miêu tả lại là đã có một bài văn sinh động của chính mình.
    5. Tôn trọng sự CHÂN THỰC. Trong mắt các bạn nhỏ, không phải cái gì cũng đẹp, cũng nên thơ; nhưng cũng có những thứ rất đỗi nhỏ bé lại là điều khiến các bạn thích thú. Không áp đặt "lăng kính" của chúng ta, hãy tôn trọng "cái nhìn" hồn nhiên, trong sáng, thật thà, không tô vẽ của các con. 
    6. Bài văn miêu tả hay, với trẻ con, trước hết là CHÂN THỰC, THÚ VỊ và SINH ĐỘNG. Mình mong các cô giáo ở trường có thể thay đổi những chuẩn mực của người lớn để bài văn được theo chuẩn mực của trẻ con. Bài văn của con trước hết là của con – nghĩa là sau khi viết xong, đọc lên con phải thấy “thỏa mãn” về nó, muốn đọc lại nó cho người khác nghe. Như thế là thành công. Mình cũng mong các bố mẹ, hãy tạm quên đi những tiêu chí “chuẩn mực” của mình, để khuyến khích con viết ra những điều chân thực và thú vị, bởi vì điều ấy tốt cho sự phát triển bền vững sau này của con. Giáo dục là một con đường dài, là việc của cả đời, không phải là những thành tích tạm thời, nên cái gì có lợi cho sự phát triển về sau thì chúng ta lựa chọn.

 
(III. VĂN KỂ CHUYỆN - sẽ đăng ở bài sau)